Nổi Mề Đay

Ngày cập nhật: 13:26 - 27/01/2026
*

Tác giả: Nguyen Hoang

Đánh giá

Mề đay (hay còn gọi là mày đay, nổi mề đay) là một bệnh lý da liễu phổ biến, có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. Mặc dù không phải là căn bệnh nguy hiểm đến tính mạng, nhưng nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, mề đay có thể gây nhiều biến chứng ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Bài viết này cung cấp cái nhìn toàn diện về mề đay từ góc độ Y học cổ truyền kết hợp Y học hiện đại, giúp người đọc hiểu rõ bản chất bệnh, nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp điều trị hiệu quả.

I. MỀ ĐAY LÀ GÌ? – ĐỊNH NGHĨA VÀ PHÂN LOẠI

1. Định Nghĩa Theo Y Học Hiện Đại

Theo Thầy thuốc Ưu tú, Bác sĩ CKII Lê Phương – chuyên gia da liễu có hơn 40 năm kinh nghiệm:

“Mề đay (Urticaria) là một bệnh lý dị ứng da do nhiều nguyên nhân khác nhau gây nên. Bản chất của bệnh là sự phản ứng quá mẫn của hệ miễn dịch, dẫn đến giãn nở mao mạch máu dưới da, tăng tính thấm thành mạch, gây hiện tượng nổi mẩn, ngứa ngáy và phù nề cấp tính hoặc mãn tính.”

Cơ chế bệnh sinh:

Khi cơ thể tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng (allergen)
Hệ miễn dịch giải phóng Histamine và các chất trung gian viêm
Histamine → Giãn mạch máu → Tăng tính thấm thành mạch
Dịch từ mạch máu thấm ra mô → Phù nề → Nổi mẩn, ngứa

2. Định Nghĩa Theo Y Học Cổ Truyền

Trong Y học cổ truyền, mề đay thuộc phạm vi “Phong chẩn” (風疹), “Ẩn chẩn” (癮疹).

Lý luận bệnh cơ:

“Phong” (gió) là yếu tố chính gây bệnh
“Phong vi bách bệnh chi trưởng” – Gió là thủ phạm của trăm bệnh
Phong tà xâm nhập cơ thể, kết hợp với thấp, nhiệt
Phong + Thấp + Nhiệt → Khí huyết vận hành không suôn → Nổi mẩn, ngứa

Các thể bệnh chính:

Phong hàn thúc phế: Gió lạnh ẩn núp ở phổi
Phong nhiệt phạm phế: Gió nóng phạm vào phổi
Trường huyết phong táo: Huyết ứ, gió khô
Khí huyết lưỡng hư: Khí và huyết đều yếu

3. Phân Loại Mề Đay

A. Theo Thời Gian Diễn Biến

Mề đay cấp tính (Acute Urticaria):

Thời gian: < 6 tuần
Đặc điểm:
- Triệu chứng xuất hiện đột ngột
- Nổi mẩn nhanh, lặn cũng nhanh
- Mỗi đợt kéo dài vài giờ đến vài ngày
- Có thể tự khỏi hoặc khỏi sau điều trị
- Thường do dị ứng rõ ràng: thực phẩm, thuốc, côn trùng cắn

Mề đay mãn tính (Chronic Urticaria):

Thời gian: ≥ 6 tuần
Đặc điểm:
- Triệu chứng kéo dài, dai dẳng
- Nổi mẩn liên tục, không lặn hoàn toàn
- Có thể dày lên, sần sùi
- Khó xác định nguyên nhân rõ ràng
- Ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống
- Cần điều trị lâu dài

B. Theo Nguyên Nhân

Mề đay do dị ứng (Allergic Urticaria):

Thực phẩm, thuốc, phấn hoa, lông động vật…
Cơ chế: IgE-mediated

Mề đay do vật lý (Physical Urticaria):

Mề đay do áp lực (Dermatographism): Gãi, cọ xát
Mề đay do lạnh (Cold Urticaria)
Mề đay do nóng (Heat Urticaria)
Mề đay do nắng (Solar Urticaria)
Mề đay do rung động (Vibratory Urticaria)

Mề đay tự phát (Spontaneous Urticaria):

Không rõ nguyên nhân
Chiếm khoảng 50% mề đay mãn tính

Mề đay do cholinergic (Cholinergic Urticaria):

Do vận động, đổ mồ hôi, stress

Mề đay do bệnh lý nền:

Lupus ban đỏ, viêm tuyến giáp, ung thư…

II. NGUYÊN NHÂN GÂY MỀ ĐAY

1. Nguyên Nhân Từ Bên Trong Cơ Thể

A. Sức Đề Kháng Kém, Hệ Miễn Dịch Yếu

Y học hiện đại:

Hệ miễn dịch không hoạt động tốt
Không đào thải được chất độc tích tụ
Chất độc đi vào máu → Phản ứng dị ứng → Mề đay

Y học cổ truyền:

Chính khí bất túc – Khí chính không đủ
“Chính khí tồn nội, tà bất khả can” – Khí chính đủ thì tà khí không xâm phạm được
Vệ khí hư nhược – Khí bảo vệ yếu → Phong tà dễ xâm nhập

B. Rối Loạn Chức Năng Tạng Phủ

Phế hư (Phổi yếu):

Phế chủ bì mao – Phổi quản da lông
Phế hư → Da không được nuôi dưỡng → Dễ bị phong tà

Tỳ hư (Lá lách yếu):

Tỳ chủ vận hóa
Tỳ hư → Không chuyển hóa thủy thấp → Thấp tà nội sinh → Kết hợp phong tà → Mề đay

Thận hư (Thận yếu):

Thận chứa tinh, chủ xương sinh tủy
Thận hư → Khí huyết không đủ → Chính khí yếu

C. Khí Huyết Hư Nhược

Khí huyết không đủ nuôi dưỡng da
Da không được nhuận dưỡng → Khô táo, ngứa ngáy
Khí huyết hư → Vệ khí yếu → Phong tà dễ xâm nhập

2. Nguyên Nhân Từ Bên Ngoài

A. Dị Ứng Thực Phẩm

Thực phẩm thường gây dị ứng:

Hải sản:

Tôm, cua, ghẹ, cá
Giàu protein lạ, Histamine cao
Dễ gây phản ứng dị ứng

Trứng, sữa:

Đặc biệt ở trẻ nhỏ
Protein lạ gây dị ứng

Đậu phộng, các loại hạt:

Chứa allergen mạnh
Có thể gây sốc phản vệ

Thực phẩm chứa phụ gia:

Chất bảo quản, chất tạo màu
Sulfite, benzoate…

Theo YHCT:

Các thực phẩm “phát vật” (發物): Tôm, cua, trứng, gà, thịt bò…
Tính ôn, nhiệt → Sinh phong, sinh nhiệt
“Phát vật động phong” – Thực phẩm phát sinh ra gió

B. Dị Ứng Thuốc

Các loại thuốc thường gây mề đay:

Kháng sinh:

Penicillin, Cephalosporin
Sulfonamide

Thuốc giảm đau, chống viêm không steroid (NSAIDs):

Aspirin, Ibuprofen, Diclofenac
Ức chế men COX → Giải phóng Histamine

Thuốc chống tăng huyết áp:

ACE inhibitors
Beta-blockers

Vaccine:

Thành phần protein lạ
Phụ gia trong vaccine

C. Dị Ứng Thời Tiết, Môi Trường

Thời tiết thay đổi đột ngột:

Từ nắng sang mưa
Từ nóng sang lạnh
Gió mùa chuyển

Theo YHCT:

Phong tà (gió xấu) xâm nhập khi thời tiết thay đổi
Cơ thể chưa thích nghi → Vệ khí không kịp bảo vệ

Yếu tố vật lý:

Lạnh: Gió lạnh, nước lạnh, điều hòa
Nóng: Nắng nóng, tắm nước nóng
Áp lực: Quần áo chật, thắt lưng, gãi cọ

D. Dị Ứng Với Các Yếu Tố Khác

Phấn hoa:

Mùa xuân, hoa nở
Phấn bay trong không khí

Lông động vật:

Chó, mèo, thú cưng
Protein trong nước bọt, nước tiểu

Bụi nhà:

Ve bụi (dust mite)
Chất thải của ve bụi

Nấm mốc:

Môi trường ẩm ướt
Bào tử nấm trong không khí

Côn trùng:

Ong, ong vò vẽ, kiến
Nọc độc, dịch tiết

3. Bệnh Lý Nền

Lupus ban đỏ hệ thống (SLE):

Bệnh tự miễn
Cơ thể tấn công chính mình

Bệnh tuyến giáp:

Cường giáp, suy giáp
Viêm tuyến giáp tự miễn (Hashimoto)

Nhiễm trùng:

Virus: Hepatitis B, C, EBV, CMV
Vi khuẩn: H. pylori (vi khuẩn HP dạ dày)
Ký sinh trùng

Ung thư:

Một số ung thư có thể gây mề đay
Cơ chế chưa rõ ràng

4. Mề Đay Không Rõ Nguyên Nhân (Idiopathic Urticaria)

Chiếm khoảng 50% mề đay mãn tính
Không tìm ra tác nhân rõ ràng
Có thể do:
- Tự miễn: Kháng thể chống lại thụ thể IgE
- Rối loạn miễn dịch chưa phát hiện
- Nhiều yếu tố phối hợp

Theo YHCT:

Nội phong nội động – Gió nội sinh từ bên trong
Khí huyết thất điều – Khí huyết rối loạn

III. TRIỆU CHỨNG VÀ DẤU HIỆU MỀ ĐAY

1. Triệu Chứng Da Liễu

A. Nổi Mẩn Đỏ (Wheals – Papules)

Đặc điểm:

Hình dạng: Tròn, bầu dục, hoặc không đều
Kích thước: Từ vài mm đến vài cm
Màu sắc: Đỏ, hồng, hoặc nhợt nhạt ở giữa
Phân bố: Có thể xuất hiện bất kỳ đâu: cánh tay, chân, lưng, bụng, mặt…
Mật độ: Chỗ thưa thớt, chỗ dày đặc, có thể lan rộng

Cơ chế:

Giãn mạch máu → Máu tập trung → Đỏ
Dịch thấm ra mô → Nổi lên như muỗi cắn

B. Mảng Sần Phù (Angioedema)

Đặc điểm:

Sưng phù sâu hơn, ở lớp hạ bì và dưới da
Gồ ghề, sần sùi
Gom lại thành từng mảng lớn
Màu da bình thường hoặc hơi đỏ

Vị trí thường gặp:

Mí mắt: Sưng phù mí mắt, nhìn như bị đánh
Môi: Môi sưng to bất thường
Lưỡi, họng: NGUY HIỂM – có thể gây tắc nghẽn đường thở
Tay, chân, bộ phận sinh dục

C. Cảm Giác Ngứa Ngáy

Đặc điểm:

Ngứa dữ dội, liên tục
“Càng gãi càng ngứa” – vòng luẩn quẩn
Ngứa tăng vào buổi tối, ban đêm
Ảnh hưởng đến giấc ngủ

Cơ chế:

Histamine kích thích dây thần kinh cảm giác
Gãi → Tổn thương da → Giải phóng thêm Histamine → Ngứa hơn

Hậu quả:

Gãi nhiều → Da trầy xước, bội nhiễm
Mất ngủ → Mệt mỏi, giảm chất lượng cuộc sống

D. Nóng Rát, Châm Chích

Cảm giác nóng bỏng ở vùng da nổi mẩn
Châm chích như kim đâm
Khó chịu, bứt rứt

2. Thời Gian Xuất Hiện Và Diễn Biến

Mề đay cấp tính:

Xuất hiện đột ngột: vài phút đến vài giờ sau tiếp xúc tác nhân
Mỗi mẩn kéo dài: 30 phút – 24 giờ
Lặn không để lại scar (sẹo)
Có thể tái phát nhiều đợt trong vài ngày đến vài tuần

Mề đay mãn tính:

Xuất hiện liên tục, hàng ngày hoặc hầu như hàng ngày
Kéo dài ≥ 6 tuần, có thể nhiều tháng, nhiều năm
Mẩn cũ chưa lặn, mẩn mới lại nổi
Ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống

3. Triệu Chứng Toàn Thân

Triệu chứng nhẹ:

Mệt mỏi, uể oải
Khó chịu, bứt rứt
Lo lắng, căng thẳng

Triệu chứng trung bình:

Sốt nhẹ: 37.5 – 38°C
Đau đầu
Đau khớp, đau cơ

Triệu chứng tiêu hóa:

Đau bụng co thắt
Buồn nôn, nôn
Tiêu chảy

Triệu chứng hô hấp:

Khó thở nhẹ
Thở khò khè

IV. BIẾN CHỨNG NGUY HIỂM CỦA MỀ ĐAY

1. Phù Mạch (Angioedema)

Định nghĩa:

Sưng phù sâu ở lớp hạ bì và mô dưới da
Kèm hoặc không kèm mề đay

Tỷ lệ:

40-50% bệnh nhân mề đay mãn tính có phù mạch

Vị trí:

Mặt: Mí mắt, môi, má, lưỡi
Họng, thanh quản: NGUY HIỂM
Tay, chân, bộ phận sinh dục
Đường tiêu hóa

Nguy hiểm:

Phù thanh quản → Tắc nghẽn đường thở → Ngạt thở → Tử vong
Cần cấp cứu ngay

2. Sốc Phản Vệ (Anaphylaxis)

Định nghĩa:

Phản ứng dị ứng toàn thân, cấp tính, nghiêm trọng
Đe dọa tính mạng

Triệu chứng:

Da:

Mề đay lan rộng toàn thân
Ngứa dữ dội
Đỏ bừng

Hô hấp:

Khó thở nặng
Thở khò khè, rít
Phù thanh quản

Tim mạch:

Huyết áp tụt nhanh
Mạch nhanh, yếu
Choáng váng, ngất

Tiêu hóa:

Đau bụng dữ dội
Nôn, tiêu chảy

Thần kinh:

Lo âu, bồn chồn
Lú lẫn
Hôn mê

Xử trí:

CẤP CỨU NGAY – tiêm Epinephrine (Adrenaline)
Gọi 115
Đưa bệnh nhân đến bệnh viện

3. Ảnh Hưởng Đến Hệ Tiêu Hóa

Cơ chế:

Phù mạch ở niêm mạc đường tiêu hóa
Histamine kích thích co thắt ruột

Triệu chứng:

Đau bụng co thắt, từng cơn
Buồn nôn, nôn
Tiêu chảy cấp
Có thể chảy máu tiêu hóa (hiếm)

4. Ảnh Hưởng Đến Chất Lượng Cuộc Sống

Ngủ kém:

Ngứa nhiều ban đêm
Mất ngủ, ngủ không sâu giấc
Mệt mỏi ban ngày

Tâm lý:

Lo lắng, căng thẳng
Tự ti vì ngoại hình
Trầm cảm (mề đay mãn tính)

Công việc, học tập:

Giảm tập trung
Nghỉ học, nghỉ làm
Năng suất giảm

Giao tiếp:

Tránh tiếp xúc người khác
Hạn chế hoạt động xã hội
Ảnh hưởng đến mối quan hệ

V. CHẨN ĐOÁN MỀ ĐAY

1. Chẩn Đoán Lâm Sàng

Hỏi bệnh (Anamnesis):

Thời gian xuất hiện triệu chứng
Tần suất, thời gian kéo dài của mỗi đợt
Yếu tố khởi phát: Ăn gì? Dùng thuốc gì? Tiếp xúc gì?
Tiền sử dị ứng bản thân và gia đình
Bệnh lý nền

Khám da (Dermatological Examination):

Quan sát mẩn ngứa, mảng sần phù
Màu sắc, kích thước, hình dạng
Vị trí, phân bố
Triệu chứng da khác

Theo YHCT – Tứ Chẩn:

Vọng (望 – Nhìn):

Quan sát mẩn: Đỏ tươi (nhiệt), nhạt (hàn hư)
Lưỡi: Đỏ, rêu vàng (phong nhiệt); Nhạt, rêu trắng (phong hàn)
Sắc mặt: Vàng xanh (khí huyết hư)

Văn (聞 – Nghe, ngửi):

Giọng nói có khỏe không
Mùi cơ thể

Vấn (問 – Hỏi):

Ngứa nhiều hay ít?
Sợ lạnh hay sợ nóng?
Ăn, uống, tiêu hóa ra sao?
Ngủ có tốt không?

Thiết (切 – Bắt mạch):

Mạch phù (nổi): Phong ở biểu
Mạch sác (nhanh): Nhiệt
Mạch huyền (căng): Phong
Mạch hư (yếu): Khí huyết hư

2. Xét Nghiệm

Mục đích:

Xác định nguyên nhân dị ứng
Tìm bệnh lý nền
Đánh giá mức độ nghiêm trọng

Các xét nghiệm thường làm:

Xét nghiệm máu:

Công thức máu: Bạch cầu ái toan tăng (eosinophilia) → Dị ứng
Tổng IgE: Tăng cao → Dị ứng
CRP, ESR: Đánh giá viêm
Chức năng gan, thận
Chức năng tuyến giáp (TSH, FT4)
ANA, anti-dsDNA (sàng lọc lupus)

Test da (Skin prick test):

Thử phản ứng với các allergen thường gặp
Thực phẩm, phấn hoa, lông động vật, bụi nhà…
Kết quả sau 15-20 phút

Test máu đặc hiệu (Specific IgE):

Đo IgE đặc hiệu với từng allergen
Ưu điểm: An toàn hơn test da

Sinh thiết da (hiếm khi cần):

Khi nghi ngờ vasculitis (viêm mạch máu)
Mề đay không điển hình

Xét nghiệm khác:

H. pylori (nếu nghi ngờ)
Hepatitis B, C
Xét nghiệm phân tìm ký sinh trùng

3. Chẩn Đoán Phân Biệt

Mề đay cần phân biệt với:

Lupus ban đỏ da
Viêm da tiếp xúc
Viêm da dị ứng
Sẩn ngứa (prurigo)
Erythema multiforme
Vasculitis

VI. ĐIỀU TRỊ MỀ ĐAY BẰNG Y HỌC HIỆN ĐẠI

1. Nguyên Tắc Điều Trị

Tránh tác nhân gây dị ứng: Nếu xác định được
Điều trị triệu chứng: Giảm ngứa, giảm mẩn
Điều trị bệnh lý nền: Nếu có
Phòng ngừa tái phát

2. Thuốc Kháng Histamin (Antihistamines)

Vai trò:

Là thuốc chính trong điều trị mề đay
Chặn tác dụng của Histamine
Giảm ngứa, giảm mẩn, giảm phù

Phân loại:

Kháng Histamin thế hệ 1 (Gây buồn ngủ):

Chlorpheniramine (CTM):
- Liều: 4mg x 3-4 lần/ngày
- Ưu điểm: Rẻ, dễ kiếm, an toàn cho thai phụ
- Nhược điểm: Buồn ngủ, khô miệng
Hydroxyzine:
- Liều: 25mg x 2-3 lần/ngày
- Tác dụng an thần tốt
Diphenhydramine:
- Liều: 25-50mg x 3-4 lần/ngày

Kháng Histamin thế hệ 2 (Ít buồn ngủ):

Loratadine:
- Liều: 10mg x 1 lần/ngày
- Ưu điểm: Ít buồn ngủ, an toàn cho phụ nữ sau sinh
Cetirizine:
- Liều: 10mg x 1 lần/ngày
- Hiệu quả tốt, ít buồn ngủ hơn thế hệ 1
Fexofenadine:
- Liều: 120-180mg x 1 lần/ngày
- Gần như không gây buồn ngủ
Desloratadine:
- Liều: 5mg x 1 lần/ngày
- Chuyển hóa của Loratadine
Levocetirizine:
- Liều: 5mg x 1 lần/ngày
- Chuyển hóa của Cetirizine

Lưu ý:

Có thể tăng liều gấp 2-4 lần nếu không đáp ứng
Dùng trước ngủ nếu dùng loại gây buồn ngủ
Tránh lái xe, vận hành máy móc

3. Corticosteroid (Thuốc Steroid)

Chỉ định:

Mề đay nặng, cấp tính
Phù mạch
Không đáp ứng với kháng Histamin

Đường uống:

Prednisolone: 0.5-1mg/kg/ngày
Dexamethasone: 0.1-0.2mg/kg/ngày
Dùng ngắn ngày: 3-7 ngày, giảm liều dần

Đường tiêm:

Cấp cứu mề đay nặng, sốc phản vệ
Methylprednisolone, Dexamethasone tiêm tĩnh mạch

Tác dụng phụ:

Tăng cân, phù
Loãng xương (dùng lâu)
Tăng đường huyết
Giảm miễn dịch

Lưu ý:

KHÔNG dùng lâu dài
Giảm liều dần, không ngừng đột ngột

4. Thuốc Bôi Ngoài Da

Corticosteroid bôi:

Eumovate (Clobetasone butyrate 0.05%):
- Độ mạnh trung bình
- Bôi vùng da bị mẩn, ngày 2 lần
- Không bôi mặt, vùng da mỏng
Betamethasone:
- Mạnh hơn
- Dùng ngắn ngày

Calamine lotion:

Làm mát, giảm ngứa
An toàn, dùng được cho trẻ em

Kem dưỡng ẩm:

Giữ ẩm cho da
Giảm khô, ngứa

5. Thuốc Khác

Omalizumab (Xolair):

Kháng thể đơn dòng kháng IgE
Dành cho mề đay mãn tính không đáp ứng với kháng Histamin
Tiêm dưới da, 150-300mg mỗi 4 tuần
Đắt tiền

Cyclosporine:

Ức chế miễn dịch
Dùng cho mề đay mãn tính nặng
Cần theo dõi sát

Epinephrine (Adrenaline):

Cấp cứu sốc phản vệ
Tiêm bắp, 0.3-0.5mg
Cứu sống

6. Lưu Ý Khi Dùng Thuốc Tây Y

Ưu điểm:

Hiệu quả nhanh
Giảm triệu chứng rõ rệt
Tiện lợi, dễ dùng

Nhược điểm:

Chỉ điều trị triệu chứng, không trị gốc
Dễ tái phát khi ngừng thuốc
Tác dụng phụ (buồn ngủ, tăng cân…)
Kháng thuốc nếu dùng lâu

Khuyến cáo:

Dùng theo chỉ định bác sĩ
Không tự ý mua thuốc
Theo dõi tác dụng phụ
Kết hợp với phương pháp khác

VII. ĐIỀU TRỊ MỀ ĐAY BẰNG Y HỌC CỔ TRUYỀN

1. Nguyên Tắc Điều Trị Theo YHCT

“Trị phong tiên trị huyết, huyết hành phong tự diệt”

Điều trị gió trước hết phải điều trị huyết
Huyết lưu thông thì gió tự mất

Phương pháp chính:

Khứ phong: Đuổi gió
Thanh nhiệt: Thanh nhiệt độc
Lợi thấp: Lợi thấp tà
Dưỡng huyết: Nuôi dưỡng huyết
Kiện tỳ: Tăng cường tỳ vị
Bổ thận: Bổ thận khí

2. Điều Trị Theo Thể Bệnh

A. Phong Nhiệt Phạm Phế (Gió Nóng Phạm Phổi)

Triệu chứng:

Mẩn đỏ tươi, nổi cao
Ngứa dữ dội
Gặp nhiệt tăng (tắm nước nóng, vào phòng nóng)
Có thể sốt, đau họng
Lưỡi đỏ, rêu vàng
Mạch phù, sác

Phương pháp:

Sơ phong thanh nhiệt, lương huyết chỉ dạng
Đuổi gió, thanh nhiệt, lương huyết, chống ngứa

Bài thuốc:

Tiêu Phong Tán (消風散):

Thành phần:
- Kinh Giới, Phòng Phong: Khứ phong
- Thiền Thối, Ngưu Bàng Tử: Sơ phong, giải độc
- Tri Mẫu, Thạch Cao: Thanh nhiệt
- Đương Quy, Sinh Địa: Dưỡng huyết, lương huyết
- Cam Thảo: Điều hòa chư dược
Liều: Sắc uống, ngày 2 lần

Ôn Thanh Âm (溫清飲):

Kết hợp Tứ Vật Thang + Hoàng Liên Giải Độc Thang
Vừa dưỡng huyết, vừa thanh nhiệt

B. Phong Hàn Thúc Phế (Gió Lạnh Ẩn Núp Ở Phổi)

Triệu chứng:

Mẩn màu nhạt, hồng nhạt
Gặp lạnh tăng (gió lạnh, nước lạnh)
Sợ lạnh, sợ gió
Không sốt hoặc sốt nhẹ
Lưỡi nhạt, rêu trắng
Mạch phù, khẩn

Phương pháp:

Sơ phong tán hàn, ôn phế chỉ dạng
Đuổi gió, tán lạnh, ấm phổi, chống ngứa

Bài thuốc:

Quế Chi Thang Gia Giảm:

Thành phần:
- Quế Chi: Ôn kinh, tán hàn, thông dương
- Bạch Thược: Hòa doanh, lợi vệ
- Sanh Khương: Tán hàn, hành thủy
- Đại Táo: Ích khí, hòa doanh vệ
- Cam Thảo: Hòa trung, điều hòa chư dược
Gia thêm: Phòng Phong, Kinh Giới (khứ phong)

C. Trường Huyết Phong Táo (Huyết Ứ, Gió Khô)

Triệu chứng:

Mề đay kéo dài, mãn tính
Mẩn màu tím sẫm
Da khô, bong vảy
Ngứa nhiều, gãi ra máu
Lưỡi tím, có chấm ứ huyết
Mạch sáp (khó khăn, không trơn)

Phương pháp:

Dưỡng huyết nhuận táo, hoạt huyết khứ phong
Nuôi huyết, nhuận da, hoạt huyết, đuổi gió

Bài thuốc:

Đương Quy Âm Tử (當歸飲子):

Thành phần:
- Đương Quy, Xuyên Khung: Bổ huyết, hoạt huyết
- Sinh Địa, Bạch Thược: Dưỡng huyết, lương huyết
- Hà Thủ Ô: Bổ huyết, nhuận táo
- Kinh Giới, Phòng Phong: Khứ phong
- Hoàng Kỳ: Bổ khí, cố biểu
- Cam Thảo: Điều hòa

Tứ Vật Tiêu Phong Tán:

Tứ Vật Thang (bổ huyết) + Tiêu Phong (khứ phong)

D. Khí Huyết Lưỡng Hư (Khí Và Huyết Đều Yếu)

Triệu chứng:

Mề đay tái phát nhiều lần
Mẩn nhạt màu
Mệt mỏi, chóng mặt
Ăn kém, tiêu chảy
Lưỡi nhạt, rêu trắng
Mạch nhược (yếu)

Phương pháp:

Ích khí dưỡng huyết, cố biểu khứ phong
Bổ khí, dưỡng huyết, cố biểu, đuổi gió

Bài thuốc:

Ngọc Bình Phong Tán (玉屏風散) + Tứ Quân Tử Thang:

Ngọc Bình Phong Tán:
- Hoàng Kỳ: Bổ khí, cố biểu
- Bạch Truật: Kiện tỳ, ích khí
- Phòng Phong: Khứ phong, cố biểu
Tứ Quân Tử Thang:
- Nhân Sâm, Bạch Truật, Phục Linh, Cam Thảo: Bổ khí kiện tỳ

Quy Tỳ Hoàn:

Bổ khí, dưỡng huyết, kiện tỳ, dưỡng tâm

3. Điều Trị Ngoài Da

A. Thuốc Tắm

Công thức 1: Tắm khứ phong, thanh nhiệt

Lá hẹ: 100g
Lá khế: 100g
Lá bạc hà: 50g
Kim ngân hoa: 30g
Liên Kiều: 30g

Cách làm:

Sắc tất cả với 3 lít nước
Đun sôi 15 phút
Lọc lấy nước, pha vào nước tắm
Tắm 2 lần/ngày, mỗi lần 15-20 phút

Công thức 2: Tắm dưỡng huyết, nhuận da

Đương Quy: 30g
Xuyên Khung: 20g
Bạch Thược: 30g
Hà Thủ Ô: 30g
Khổ Sâm: 20g

Cách làm: Tương tự công thức 1

B. Thuốc Đắp

Lá hẹ giã:

1 nắm lá hẹ tươi
Rửa sạch, giã nhỏ cùng ít muối
Đắp lên vùng da bị mẩn 20-30 phút
Ngày 2-3 lần

Lá khế rang:

Lá khế tươi, rửa sạch
Rang nóng trên chảo (không dầu)
Đắp lên vùng da bị mẩn
Nguội thì thay lá mới
Làm liên tục 15-30 phút

Lá bạc hà:

Lá bạc hà tươi, rửa sạch
Giã nhuyễn
Đắp lên vùng da bị mẩn
Hoặc làm mặt nạ nếu mặt bị mẩn

C. Thuốc Bôi

Tam Hoàng Tẩy Tễ:

Hoàng Liên, Hoàng Bá, Hoàng Cầm
Nghiền mịn, trộn với nước hoặc dầu vừng
Bôi vùng da bị mẩn

Thanh Đại Cao:

Thanh Đại (Indigo naturalis)
Trộn với vaseline hoặc dầu vừng
Bôi vùng da bị mẩn

4. Châm Cứu

Huyệt đạo chính:

Khúc Trì (LI11): Thanh nhiệt, lương huyết, khứ phong
Hợp Cốc (LI4): Sơ phong, giải biểu, thông kinh
Huyết Hải (SP10): Lương huyết, hoạt huyết, khứ phong
Tam Âm Giao (SP6): Bổ tỳ, dưỡng huyết
Phong Thị (BL31): Chuyên trị phong chẩn

Huyệt bổ trợ:

Phế Du (BL13): Tuyên phế khứ phong
Tỳ Du (BL20): Kiện tỳ, ích khí
Thận Du (BL23): Bổ thận, cố bản

Phương pháp châm:

Châm 1 ngày 1 lần hoặc cách ngày
Mỗi lần 30 phút
Liệu trình: 10 lần

5. Bấm Huyệt Tại Nhà

Tự bấm để giảm ngứa:

Hợp Cốc (giữa ngón cái và trỏ)
Khúc Trì (khuỷu tay gập, đầu nếp gấp)
Huyết Hải (bắp đùi trong, 3 ngón ngang trên đầu gối)

Mỗi huyệt bấm 2-3 phút, lực độ vừa, ngày 2-3 lần

VIII. PHƯƠNG PHÁP DÂN GIAN ĐIỀU TRỊ MỀ ĐAY TẠI NHÀ

1. Chườm Đá Lạnh

Cách làm:

Cho đá lạnh vào khăn bông
Chườm lên vùng da bị mẩn 15-30 phút

Tác dụng:

Làm mát da, hạ nhiệt
Giảm ngứa tạm thời
Co mạch máu, giảm phù

Lưu ý:

KHÔNG dùng cho mề đay do lạnh (cold urticaria)
KHÔNG dùng cho da quá nhạy cảm
Không chườm trực tiếp lên da (dễ bỏng lạnh)

2. Lá Hẹ

Tính chất theo YHCT:

Tính: Ấm
Vị: Tân, chua
Quy kinh: Can, vị, thận
Công dụng: Ôn trung hành khí, tán ứ, giải độc

Thành phần:

Vitamin B cao
Khoáng chất
Tinh dầu kháng khuẩn

Cách dùng:

Phương pháp 1: Giã đắp

1 nắm lá hẹ tươi
Rửa sạch, giã cùng ít muối
Đặt lên bông gạc, đắp vùng da bị mẩn
20-30 phút, ngày 2 lần

Phương pháp 2: Tắm

200g lá hẹ
Sắc với 2 lít nước
Pha vào nước tắm
Ngày 1-2 lần

Phương pháp 3: Nước ép uống

1 nắm lá hẹ
Giã, vắt lấy nước
Uống ngày 2 lần (nếu không có vấn đề dạ dày)

3. Lá Khế

Tính chất:

Có tác dụng thanh nhiệt, giải độc
Trị rôm sảy, dị ứng

Cách dùng:

Phương pháp 1: Rang đắp

Lá khế tươi, rửa sạch
Rang nóng trên chảo (không dầu)
Đắp lên vùng da bị mẩn
Lá nguội thì thay lá mới rang
Làm liên tục 15-30 phút

Phương pháp 2: Tắm

200-300g lá khế
Sắc với 2-3 lít nước
Pha vào nước tắm
Ngày 1-2 lần

Tác dụng:

Làm sạch da
Giảm ngứa, giảm mẩn
An toàn cho trẻ nhỏ

4. Lá Bạc Hà

Tính chất YHCT:

Tính: Lương (mát)
Vị: Tân (cay)
Quy kinh: Phế, can
Công dụng: Sơ tán phong nhiệt, thanh lợi đầu mục, lợi họng, thấu chẩn

Thành phần:

Menthol: Làm mát, giảm ngứa
Tinh dầu kháng khuẩn
Vitamin, khoáng chất

Cách dùng:

Phương pháp 1: Đắp

Lá bạc hà tươi, rửa sạch
Giã nhuyễn
Đắp lên vùng da bị mẩn 15-20 phút
Nếu da mặt: Làm mặt nạ

Phương pháp 2: Tắm

100g lá bạc hà
Sắc với 2 lít nước, thêm ít muối
Pha vào nước tắm
Ngày 1-2 lần

Phương pháp 3: Uống

Trà bạc hà: Hãm lá tươi hoặc khô
Uống sáng hoặc chiều
Thanh nhiệt, giải độc

Phương pháp 4: Nước cốt

Giã lá, vắt lấy nước
Hòa với nước, uống
Thanh nhiệt từ bên trong

Lưu ý:

An toàn, dễ làm
Thơm, dễ chịu
Trẻ em cũng dùng được

5. Các Phương Pháp Khác

Nước vo gạo:

Nước vo gạo lần 2, 3
Tắm hoặc rửa vùng da bị mẩn
Làm mát, dưỡng da

Lá trầu không:

Sắc nước tắm
Kháng khuẩn, giảm ngứa

Nha đam (lô hội):

Thịt nha đam bôi lên da
Làm mát, giảm viêm

IX. CHẾ ĐỘ ĂN UỐNG KHI BỊ MỀ ĐAY

1. Thực Phẩm Nên Ăn

A. Thực Phẩm Giàu Vitamin C

Trái cây:

Cam, quýt, bưởi
Chanh, dâu tây
Kiwi, ổi
Nho

Rau củ:

Ớt chuông
Cải bắp, súp lơ
Cà chua

Tác dụng:

Chống oxy hóa mạnh
Tăng cường miễn dịch
Sản sinh Interferon – tăng cường hệ miễn dịch
Giảm Histamine trong máu

Liều: Ăn đa dạng, mỗi ngày 2-3 loại trái cây

B. Rau Xanh

Các loại rau nên ăn:

Rau muống, rau dền, rau ngót
Cải xanh, cải thìa, cải ngọt
Súp lơ xanh, bông cải xanh
Rau chân vịt (spinach)

Thành phần:

Vitamin B, C, K
Chất xơ
Axit Folic, Choline
Khoáng chất

Tác dụng:

Thanh lọc cơ thể, đào thải độc tố
Cung cấp dinh dưỡng cho da
Cải thiện da sần sùi
Tăng cường tiêu hóa

Cách ăn:

Luộc, xào nhẹ
Tránh rán nhiều dầu mỡ
Mỗi ngày 300-500g

C. Thực Phẩm Giàu Omega-3

Nguồn Omega-3:

Cá hồi, cá thu, cá ngừ, cá trích
Hạt lanh, hạt chia
Óc chó
Dầu cá

Tác dụng:

Chống viêm mạnh
Điều hòa miễn dịch
Tốt cho não, tim mạch
Giảm dị ứng

Liều: Ăn cá 2-3 lần/tuần

D. Thực Phẩm Chống Oxy Hóa

Các loại:

Quả mọng: Dâu, việt quất, nho đen
Hạt: Hạnh nhân, óc chó, hạt điều
Dầu ô liu
Yến mạch, gạo lứt
Trà xanh

Tác dụng:

Chống oxy hóa, chống lão hóa
Bảo vệ tế bào
Tăng cường miễn dịch

E. Nước

Lượng nước cần uống:

2 – 2.5 lít/ngày
Tăng lên nếu trời nóng, vận động nhiều

Tác dụng:

Thanh lọc cơ thể
Đào thải độc tố
Giảm viêm, giảm sưng
Cấp ẩm cho da
Giảm nồng độ Histamine trong máu

Cách uống:

Uống đều trong ngày
Không uống quá nhiều một lúc
Nước lọc, nước khoáng

2. Thực Phẩm Nên Kiêng

A. Hải Sản (Nếu Dị Ứng)

Các loại:

Tôm, cua, ghẹ, cá
Ốc, sò, điệp, mực
Hàu

Lý do kiêng:

Giàu protein lạ
Histamine cao
Dễ gây dị ứng
“Phát vật” theo YHCT

Lưu ý:

CHỈ kiêng nếu BẠN dị ứng
Nếu không dị ứng, vẫn ăn được (nguồn Omega-3)
Cá ít gây dị ứng hơn tôm, cua

B. Đậu Phộng, Mè

Lý do kiêng:

Chứa allergen mạnh
Kháng thuốc Histamin (làm giảm hiệu quả thuốc)

C. Thực Phẩm Nhiều Dầu Mỡ

Các loại:

Đồ chiên, rán
Thức ăn nhanh: hamburger, gà rán…
Bánh ngọt nhiều kem, bơ

Lý do kiêng:

Tăng viêm
Giảm miễn dịch
Không tốt cho da

D. Chất Kích Thích

Rượu, bia:

Giải phóng Histamine
Làm giãn mạch máu → Tăng mẩn, ngứa
Giảm miễn dịch

Cà phê:

Kích thích, có thể tăng ngứa
Uống vừa phải

Thuốc lá:

Giảm miễn dịch
Tăng viêm
Không tốt cho da

E. Thực Phẩm Chứa Histamine Cao

Các loại:

Thịt hun khói, xúc xích
Phô mai lâu năm
Rượu vang đỏ
Cà chua (đặc biệt nước cốt)
Thực phẩm lên men: dưa chua, kim chi
Socola

Lưu ý:

Không phải ai cũng nhạy cảm với Histamine trong thực phẩm
Nếu nghi ngờ, thử bỏ ra khỏi chế độ ăn 2-4 tuần xem có cải thiện không

F. Mỹ Phẩm (Nếu Mặt Bị Mẩn)

Tuyệt đối KHÔNG dùng mỹ phẩm
Có thể làm nặng thêm
Chỉ rửa mặt nước sạch hoặc sữa rửa mặt nhẹ nhàng

X. PHÒNG NGỪA MỀ ĐAY

1. Lối Sống Lành Mạnh

Ngủ nghỉ đầy đủ:

7-9 giờ/đêm
Ngủ đúng giờ, trước 23h
Giấc ngủ sâu, chất lượng

Ăn uống điều độ:

Đúng giờ, đầy đủ
Đa dạng, cân bằng
Không ăn quá no, quá đói

Vận động thường xuyên:

30-45 phút/ngày, 5 ngày/tuần
Chạy bộ, bơi lội, đạp xe, yoga
Tăng cường miễn dịch
Giảm stress

Giảm stress:

Thiền, yoga
Sở thích, giải trí
Giao lưu bạn bè
Quản lý thời gian, công việc

2. Tránh Tác Nhân Gây Dị Ứng

Nếu biết mình dị ứng gì:

Tránh hoàn toàn
Đọc thành phần thực phẩm, thuốc
Thông báo cho bác sĩ, nhà hàng…

Thực phẩm:

Không ăn những gì đã từng gây dị ứng
Cẩn thận với thực phẩm mới

Thuốc:

Luôn thông báo tiền sử dị ứng thuốc cho bác sĩ
Không tự ý mua thuốc

Môi trường:

Đeo khẩu trang nếu dị ứng phấn hoa, bụi
Tránh lông động vật nếu dị ứng

3. Vệ Sinh Cá Nhân

Tắm rửa:

Hàng ngày
Nước ấm, không quá nóng
Xà phòng nhẹ, không hương liệu

Quần áo:

Giặt sạch, phơi nắng
Loại bỏ bụi, lông động vật
Vải cotton, thoáng mát
Không mặc chật, cọ xát da

Nhà cửa:

Lau dọn thường xuyên
Giảm bụi, ve bụi
Tránh ẩm mốc
Thông gió tốt

4. Tránh Yếu Tố Vật Lý

Nếu dị ứng lạnh:

Mặc ấm khi trời lạnh
Tránh nước lạnh
Không bật điều hòa quá lạnh

Nếu dị ứng nóng:

Tránh nắng nóng
Phòng mát mẻ, thoáng
Không tắm nước quá nóng

Nếu dị ứng áp lực:

Quần áo rộng rãi
Không đeo đồ chật
Tránh gãi, cọ xát mạnh

5. Tăng Cường Miễn Dịch

Chế độ ăn:

Đầy đủ dinh dưỡng
Nhiều rau, trái cây
Protein chất lượng
Vitamin, khoáng chất

Vận động:

Đều đặn, phù hợp
Không quá sức

Tinh thần:

Lạc quan, tích cực
Giảm stress
Ngủ nghỉ đủ

Theo YHCT:

Bổ tỳ, bổ thận
Tăng cường chính khí
“Chính khí tồn nội, tà bất khả can”

6. Khám Sức Khỏe Định Kỳ

Khám tổng quát 6 tháng – 1 năm/lần
Phát hiện, điều trị bệnh lý nền
Kiểm tra miễn dịch
Tư vấn phòng ngừa

XI. KHI NÀO CẦN ĐẾN BÁC SĨ?

1. Dấu Hiệu Cần Đến Ngay

CẤP CỨU NGAY (Gọi 115) nếu:

Khó thở, thở khò khè
Sưng môi, lưỡi, họng
Huyết áp tụt, choáng váng, ngất
Đau ngực, tim đập nhanh bất thường
→ Nghi ngờ sốc phản vệ

2. Đến Bác Sĩ Nếu

Mề đay kéo dài > 6 tuần (mề đay mãn tính)
Mề đay tái phát nhiều lần
Mẩn lan rộng toàn thân
Ngứa dữ dội, ảnh hưởng sinh hoạt, ngủ nghỉ
Sốt cao, đau đầu, đau khớp
Phương pháp tại nhà không hiệu quả
Cần xác định nguyên nhân dị ứng
Cần điều trị chuyên sâu

XII. KẾT LUẬN

Nhất Nam Y Viện – Quý độc giả thân mến,

Mề đay là bệnh lý da liễu phổ biến, có thể gây nhiều khó chịu và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, với sự hiểu biết đúng đắn về bệnh, nguyên nhân, triệu chứng và phương pháp điều trị, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát và chữa khỏi mề đay.

Điểm Chính Cần Nhớ

Mề đay có nhiều nguyên nhân: Dị ứng, vật lý, tự phát, bệnh lý nền…
Phân loại: Cấp tính (< 6 tuần), mãn tính (≥ 6 tuần)
Triệu chứng: Nổi mẩn, ngứa, phù mạch
Biến chứng: Phù mạch, sốc phản vệ (nguy hiểm)
Điều trị Y học hiện đại: Kháng Histamin, Corticosteroid
Điều trị YHCT: Khứ phong, thanh nhiệt, dưỡng huyết theo thể bệnh
Phương pháp dân gian: Lá hẹ, lá khế, lá bạc hà…
Kiêng: Tác nhân dị ứng, gãi ngứa, thực phẩm “phát vật”
Nên ăn: Vitamin C, rau xanh, Omega-3, uống nhiều nước
Phòng ngừa: Lối sống lành mạnh, tránh tác nhân, tăng miễn dịch

Lời Khuyên Cuối

Phát hiện sớm, điều trị kịp thời
Kết hợp Đông – Tây y để đạt hiệu quả tốt nhất
Kiên trì điều trị, đặc biệt với mề đay mãn tính
Thay đổi lối sống lành mạnh là nền tảng
Tìm đúng nguyên nhân để điều trị hiệu quả
Không tự ý dùng thuốc, tham khảo bác sĩ

Mề đay không đáng sợ nếu chúng ta hiểu rõ về nó. Hãy chăm sóc sức khỏe, lắng nghe cơ thể, và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khi cần thiết.

Nhất Nam Y Viện luôn sẵn sàng đồng hành cùng quý độc giả với đội ngũ y bác sĩ chuyên khoa Da liễu giàu kinh nghiệm, phương pháp điều trị kết hợp Đông – Tây y hiệu quả, an toàn.

Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám và điều trị trực tiếp của bác sĩ. Mọi thắc mắc về sức khỏe, vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia y tế.

NHẤT NAM Y VIỆN Chăm sóc sức khỏe toàn diện – Kết hợp tinh hoa Y học cổ truyền và hiện đại